ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆಗಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಮರ, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲುಗಳನ್ನು ಇಂಧನವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 2016ರ ಮೇ 1ರಂದು ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು “ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಉಜ್ವಲಾ ಯೋಜನೆ” ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
ಈ ಯೋಜನೆಯು ಬಡತನ ರೇಖೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ (BPL) ಕುಟುಂಬಗಳ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಎಲ್ಪಿಜಿ (LPG) ಅಡುಗೆ ಅನಿಲ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. “ಪ್ರತಿ ಮಹಿಳೆಯ ಮನೆಗೆ ಸ್ವಚ್ಚ ಅಡುಗೆ ಇಂಧನ” ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಯೋಜನೆ ದೇಶದ ಅಡುಗೆ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.
ಯೋಜನೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು
ಉಜ್ವಲಾ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ – ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಹಾನಿಕಾರಕ ಇಂಧನಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಎಲ್ಪಿಜಿ ಅನಿಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು. ಇದರಿಂದ:
- ಒಳಮನೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾಲಿನ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು,
- ಮಹಿಳೆಯರ ಆರೋಗ್ಯ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುವುದು,
- ಅವರ ಸಮಯ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು,
- ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು,
- ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಸಬಲೀಕರಣ ಹಾಗೂ ಗೌರವದ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆಸುವುದು.
ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳು
ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿದಾರರು ಮಹಿಳೆಯಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಕನಿಷ್ಠ 18 ವರ್ಷವಾಗಿರಬೇಕು. ಆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಯಾವುದೇ ಎಲ್ಪಿಜಿ ಸಂಪರ್ಕ ಇರಬಾರದು. ಅವರು ಬಡತನ ರೇಖೆಯೊಳಗಿನವರು ಆಗಿರಬೇಕು ಅಥವಾ SECC 2011 ಪಟ್ಟಿ ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು.
ಅರ್ಜಿಗಾಗಿ ಆಧಾರ್ ಕಾರ್ಡ್, ಪಡಿತರ ಚೀಟಿ, ವಿಳಾಸದ ಪುರಾವೆ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ವಿವರ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜಿ ಮಂಜೂರಾದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರದ ಸಹಾಯಧನದಡಿ ಒಂದು ಎಲ್ಪಿಜಿ ಸಿಲಿಂಡರ್, ರೆಗ್ಯುಲೇಟರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೋವ್ ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮರು ತುಂಬುವ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕೂ ಭಾಗಶಃ ಸಬ್ಸಿಡಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
ಉಜ್ವಲಾ ಯೋಜನೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದಿದೆ.
- ಮಹಿಳೆಯರು ಅಡುಗೆಗಾಗಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಬಳಲಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.
- ಕಣ್ಣಿನ ಉರಿಯೂತ, ಉಸಿರಾಟದ ಕಾಯಿಲೆ, ದಮ್ಮು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ.
- ಅಡುಗೆ ಸಮಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಹಿಳೆಯರು ಇತರ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.
- ಮರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಬಳಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಪರಿಸರ ಹಾನಿಯೂ ತಗ್ಗಿದೆ.
- ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕನೆಕ್ಷನ್ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೂ ಬಲವರ್ಧನೆ ದೊರೆತಿದೆ.
ಉಜ್ವಲಾ 2.0 – ಹೊಸ ಹಂತ
2021ರಲ್ಲಿ “ಉಜ್ವಲಾ 2.0” ಯೋಜನೆಯು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಡಿ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ನಗರ ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಅರ್ಹ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಎಲ್ಪಿಜಿ ಸಂಪರ್ಕ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲೂ ಮೊದಲ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೋವ್ ಉಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹೊಸ ಹಂತದ ಮೂಲಕ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಹೊಸ ಮನೆಗಳು ಅಡುಗೆ ಅನಿಲ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ.
ಇಂದಿನ ದಿನಾಂಕಕ್ಕೆ ಉಜ್ವಲಾ ಯೋಜನೆಯಡಿ 10 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಲ್ಪಿಜಿ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಪಿಜಿ ಬಳಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ 2016ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 60% ಇತ್ತು; ಈಗ ಅದು 99% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರದ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.
ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರಗಳು
ಯೋಜನೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೆಲವು ಸವಾಲುಗಳು ಮುಂದುವರಿದಿವೆ. ಅನೇಕ ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳು ಉಚಿತ ಮೊದಲ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಪಡೆದರೂ, ಮರು ತುಂಬುವ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿತರಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಸರಬರಾಜು ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಸಬ್ಸಿಡಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ವಿತರಕರ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂಧನ ದರಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಪ್ರಚಾರವೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.